Zaginiony świat bieszczadzkiego kresu. Bojkowie, Żydzi, Polacy, Niemcy i Cyganie

Druga wojna światowa zburzyła wielowiekowy porządek etniczny Bieszczadów i Ziemi Sanockiej. Najpierw granica demarkacyjna na Sanie między Niemcami a Sowietami rozbiła historyczną spójność Bieszczadów. Na początek Sowieci wysiedlili miejscową ludność z pasa granicznego. Potem znikli osadnicy pochodzenia niemieckiego, którzy mieli nieszczęście znaleźć się po prawej stronie Sanu. Następnie w latach 1942-43 wywieziono i wymordowano Żydów, w czym znaczący udział miała lokalna policja ukraińska, sprawująca władzę z niemieckiego nadania. Na takim tle zagłada Cyganów była niemal niezauważalna.Ukraińska Powstańcza Armia terrorem i masowymi mordami ludności cywilnej usiłowała oczyścić ?odwieczne ukraińskie ziemie? z wrażych Lachów. Ofiarą czystki etnicznej padła przede wszystkim szlachta zagrodowa, ostoja polskiego patriotyzmu. Na koniec w latach 1944-1947 wysiedlono z Bieszczadów ludność ruskiego pochodzenia, w większości na sowiecką Ukrainę, w znacznie mniejszej skali na tzw. ziemie odzyskane. Pomiędzy wysiedlonymi była zrutenizowana polska szlachta zagrodowa.Ostatnim akordem okazała się zmiana granicy polsko-sowieckiej w 1951 r., w wyniku czego wróciły do Polski Ustrzyki Dolne, Czarna, Lutowiska i okoliczne wsie, ale bez ludności, bo tę wysiedlono w głąb ZSRR. Mimo, że w pustkę powoli zaczęło wracać życie, nic już nie było tak jak dawniej. Tamte Bieszczady przepadły bezpowrotnie, pozostała o nich tylko pamięć coraz mniej licznych dawnych mieszkańców i nasze wyobrażenia.